هنوز هم جنگنده‌های اف-۱۴ فیلم تاپ گان را در اختیار دارد: چرا نیروی هوایی ایران هیچ مقاومتی در برابر آمریکایی‌ها و اسرائیلی‌ها نکرد؟

هنگامی که ایالات متحده و اسرائیل عملیات خشم حماسی را در 28 فوریه 2026 آغاز کردند، یک نکته توجه تحلیلگران نظامی را به خود جلب کرد: حریم هوایی ایران تقریباً خالی از جتهای جنگنده ایرانی بود. تنها در عرض چند روز، نیروهای غربی بدون هیچ گونه نبرد هوایی واقعی، کنترل حریم هوایی را به دست گرفتند.

یک وضعیت متناقض برای کشوری که اغلب به عنوان یکی از قدرتهای نظامی اصلی در خاورمیانه معرفی میشود. دلیل آن ساده است: نیروی هوایی ایران یکی از قدیمیترین نیروهای هوایی جهان است.

یک عملیات هوایی برقآسا

از همان ساعات اولیه حمله، حملات آمریکاییها و اسرائیلیها مراکز فرماندهی، تأسیسات راداری و پایگاههای هوایی ایران را هدف قرار داد.

هواپیماهای رادارگریز مانند F-35I "Adir" اسرائیل نقش محوری در این مرحله اولیه ایفا کردند و امکان خنثیسازی سریع پدافند هوایی و حمله به زیرساختهای نظامی استراتژیک را فراهم کردند.

اتفاقاً یکی از آنها حتی یک جت جنگنده یاک-۱۳۰ ایرانی را بر فراز تهران سرنگون کرد. اما هواپیمای مورد بحث یک مدل آموزش نظامی برای خلبانان ایرانی است. در هر صورت، این اولین بار در نزدیک به ۴۰ سال است که نیروی هوایی اسرائیل درگیر نبرد هوایی علیه یک هواپیمای سرنشیندار شده است.

در عرض چند روز، ائتلاف غربی به برتری هوایی بر ایران دست یافت. چنان تسلطی که اکثر جتهای جنگنده ایرانی برای جلوگیری از نابودی، زمینگیر ماندند.

ناوگان به ارث رسیده از شاه

نیروی هوایی جمهوری اسلامی ایران هنوز تا حد زیادی به هواپیماهایی که قبل از انقلاب ۱۹۷۹ و عمدتاً... از ایالات متحده به دست آورده بود، متکی است.

در دوران شاه، ایران یکی از متحدان اصلی اتحاد جماهیر شوروی در منطقه بود و یکی از مدرنترین نیروهای هوایی خاورمیانه را در اختیار داشت. تهران چند صد هواپیمای آمریکایی از جمله گرومن اف-۱۴ تامکت معروف که با فیلم تاپ گان به افسانه تبدیل شد، خریداری کرده بود. همانطور که در این مقاله ۱۹۷۳ در نیویورک تایمز توضیح داده شده است، فروش این جت جنگنده به ایران به جبران ضررهای سازنده آن، گرومن، کمک کرد. جالب اینجاست که ۱۴ میلیون دلار آن زمان معادل ۱۰۰ میلیون دلار امروز است، قیمتی قابل مقایسه با یک جنگنده مدرن F-35. اما مشکل این است که حتی امروز، ایران آخرین کشور در جهان است که این هواپیما را عملیاتی میکند. هواپیما.

ژوئن گذشته، ارتش اسرائیل به بمباران دو فروند از آنها در یک پایگاه ایرانی افتخار کرد.

طبق گزارش «توازن نظامی ۲۰۲۴» توسط مؤسسه بینالمللی مطالعات استراتژیک (IISS)، ناوگان ایران عمدتاً شامل حدود ده فروند اف-۱۴ تامکت خواهد بود، اما حدود شصت فروند مکدانل داگلاس اف-۴ فانتوم ۲ و سی فروند نورثروپ اف-۵ تایگر ۲ نیز در آن حضور دارند.

علاوه بر این هواپیماهای آمریکایی، برخی هواپیماها با اصالت روسی یا شوروی، به ویژه میکویان میگ-۲۹ و سوخوی سو-۲۴ نیز وجود دارند.

اما بیشتر این هواپیماها مربوط به دهههای ۱۹۶۰ یا ۱۹۷۰ هستند.

پنجاه سال تحریم

پس از انقلاب اسلامی ۱۹۷۹، روابط بین تهران و واشنگتن قطع شد. ایالات متحده تحریم نظامی کاملی را اعمال کرده و ایران را از دسترسی به قطعات یدکی و فناوری غربی محروم کرده است. نزدیک به نیم قرن، ایران ناوگان خود را از طریق مهندسی معکوس، تولید داخلی قطعات، قاچاق و فروش هواپیماها در شرایط پروازی حفظ کرده است. با این حال، درگیریهای سال گذشته ممکن است این اعداد را بیشتر کاهش داده باشد. تعداد هواپیماهایی که واقعاً قادر به پرواز هستند، احتمالاً کمتر از ارقام گزارش شده است، زیرا برخی از هواپیماها برای قطعات یدکی برچیده شدهاند. برعکس، اسرائیل و ایالات متحده هواپیماهای بسیار مدرنتر و توانمندتری دارند، از جمله جنگنده رادارگریز نسل پنجم F-35 Lightning II و F-22 Raptor، و همچنین هواپیماهای نسل چهارم بسیار پیشرفته مانند F-16 Fighting Falcon و F-15 Eagle. در نتیجه، از ۲۵۰ تا ۳۰۰ هواپیمای ایرانی که رسماً در خدمت هستند، تنها بخشی از آنها واقعاً عملیاتی هستند. یک استراتژی متفاوت: پهپادها در مقابل موشکها. در حالی که نیروی هوایی ایران به طور قابل توجهی عقب مانده است، تهران سرمایه گذاری های زیادی در سایر فناوری های نظامی انجام داده است. در طول پانزده سال گذشته، این کشور به یکی از رهبران جهان در زمینه پهپادهای نظامی تبدیل شده است. شناخته شده ترین مدل ها شاهد-۱۳۶، یک پهپاد کامیکازه دوربرد با قابلیت پرتاب به صورت دسته جمعی، و مهاجر-۶ است که برای شناسایی و حملات دقیق استفاده می شود. این پهپادها ارزان هستند - بیش از چند ده هزار دلار نیستند - و با وجود تحریم ها می توانند به صورت محلی تولید شوند. این تخصص چیز جدیدی نیست. ایران به تدریج از دهه ۱۹۸۰ به یک قدرت پهپادی نظامی تبدیل شد. در طول جنگ ایران و عراق، این کشور که پس از انقلاب اسلامی قادر به خرید سلاح های مدرن نبود، شروع به توسعه اولین پهپادهای شناسایی خود برای نظارت بر مواضع دشمن کرد. تهران تحت فشار تحریم های بین المللی، برای جبران عقب ماندگی نظامی خود به این فناوری های ارزان قیمت تکیه کرد. این برنامه در دهه ۲۰۱۰ با توسعه پهپادهای مسلح مانند سری معروف شاهد، شتاب گرفت. اما به ویژه در پنج سال گذشته است که ایران توجه جهانی را به خود جلب کرده است، زیرا پهپادهای آن در چندین درگیری، به ویژه توسط روسیه در جنگ علیه اوکراین، مورد استفاده قرار گرفتهاند. بنابراین، برای ایران، پهپادها ضعف هوایی خود را جبران میکنند. این رویکرد با دکترین نظامی ایران همسو است: اجتناب از رویارویی مستقیم با ارتشهای غربی و ترجیح جنگ نامتقارن. اما پهپادها آسمان را کنترل نمیکنند. مشکل، همانطور که عملیات خشم حماسی نشان داد، این است که پهپادها نمیتوانند جایگزین یک نیروی هوایی جنگی واقعی شوند. در حالی که آنها مطمئناً میتوانند به زیرساختها حمله کنند، دشمن را آزار دهند و حمل و نقل غیرنظامی را تهدید کنند، مانند تنگه هرمز، اما نمیتوانند برتری هوایی برای محافظت از قلمرو ایجاد کنند. اما میتوانند به فرد اجازه دهند تا یک جنگ فرسایشی را ادامه دهد.

هزینه گزاف موشکهای رهگیر و محدودیت دسترسی به آنها نیز از عوامل مهم هستند.

کلی گریکو، تحلیلگر استراتژیک و نظامی در مرکز استیمسون در واشنگتن، در گاردین تخمین میزند که رهگیری یک پهپاد پنج برابر بیشتر از تولید آن هزینه دارد، در حالی که ذخایر تسلیحات ایالات متحده بسیار محدود است و فقط به آرامی میتوان آن را دوباره پر کرد.